Օրերից մի օր դպրոցի դահլիճում կազմակերպված հերթական միջոցառման ժամանակ բեմահարթակ բարձրացա, աշխատանքային դաստիարակության մասին իմ խոսքում երևացի ես՝ ինձ ուշադիր ունկնդրող աշակերտներին դասավանդող ուսուցչուհիս, որ պատմում էի այն օտար քաղաքում իմ ապրած օրերից՝ հաստատելով այն միտքը, որ պետք է դիմակայել ամեն դժվարության:
Արցախյան պատերազմի տարիներին ընտանիքով հաստատվել էինք հեռավոր ափերում: Պատահեց այնպես, որ անգործության մատնվեցի մեծ քաղաքում: Ամեն օրվա իմ փնտրտուքները՝ աշխատանք գտնելու համար, իզուր էին: Շրջում էի տեղից տեղ, երբեմն հարցումներ անում, երբեմն ամաչում էի նույնիսկ հարցնել, մեծ քաղաքի շքեղության մեջ հոգիս դատարկ էր, մտածումներս՝ բազմազան ու խայտաբղետ: Հանրային փոխադրամիջոցը, որ այդ օրը նստեցի, ինձ էլ մյուս ուղևորների հետ տարավ դեպի այն մյուս քաղաքը, որ այս քաղաքից բաժանվում էր գետով: Աշխատանք փնտրելու հույսերս սպառված էին, բայց մոտակա այն խոշոր գետը, որի մասին գիտեի դեռ դպրոցական տարիների աշխարհագրության դասերից, ինձ քաշում էր դեպի իրեն:
Ես գետափին էի, այն ինձ ծով էր թվում, հայացքս հառած էի այն կապույտ հեռուներին, որտեղ իմ խորտակված երազանքներն էին թևածում: Արցունքներիս արտացոլանքում այն կապույտ հեռուներն էլ մշուշապատվեցին, սառը ջուրը քսվում էր ոտքերիս, որ պիտի ինձ տաներ մեկ ուրիշ հեռավոր աշխարհ: Հանկարծակի տեղացող անձրևից, որ թրջեց ինձ, ուշքի եկա...Փոքրիկ դուստրս... տանը սպասում են ինձ նաև մյուս հարազատներս...Ես համարյա վազում էի, բայց հեռանում էի, որ փրկեմ ինձ գետի հորձանուտ ալիքների՞ց, թե՞ փախչում էի, որ չթրջվեմ հորդառատ անձրևից...
Մտա մոտակա խանութը, տարատեսակ մթերքների շքեղություն կար այնտեղ, բայց հիշեցի օրեր առաջ բաց շուկայի մի անկյունում առևտուր անող այն կնոջը, որ մեր կողմերից էր բռնագաղթված, ու իր առջև՝ արկղին շարված ծխախոտն էր վաճառում: Նրան ասել էի, որ անգործ եմ, իսկ նա ինձ ուղղորդեց շատ հանգիստ. «Վերցրու՛ ինչ-որ ապրանք ու մի ուրիշ տեղ վաճառի՛ր մի քիչ բարձր գնով...»: Ես այդ օրը հակադարձեցի նրան, որ դա ինձ համար չէ, բայց ահա այդ խանութում հայացքս հառել էի դարակներին շարված ծամոնների հավաքածուին:
Մտովի ամենաէժանն ընտրեցի, բայց ձեռքի գումարս շատ քիչ էր, մի տուփի մեջ 240 ծամոնի շերտ կար, հատը՝ ռուսական գումարով 25 կոպեկ, ուրեմն կարելի է 30 կոպեկով վաճառել: Արդեն ընտրված էր այն, ինչ կարող էի վաճառել, մնում էր գումար գտնել: Ժամեր հետո ես տանն էի, բայց չէի համարձակվում գումարի մասին խոսել: Մայրս խախտեց լռությունը, որ թոշակ է ստացել, ու ես խնդրում եմ նրան այդ գումարը ինձ տալ, որ մեր մի քանի օրվա ապրուստն էր:
Հաջորդ օրը երկու ժամվա ճանապարհն աննկատելի անցավ, երբ հասա այն խանութը: Ծամոնի տուփը ձեռքիս՝ տեղից տեղ եմ գնում, կանգառից կանգառ, շուկայից շուկա... Այդ օրն իզուր անցավ, ես չկարողացա այդ տուփն ամբողջությամբ որևէ մեկին հանձնել: Հաջորդ օրը կրկնվեց նույնը, առավոտից երեկո շրջեցի, ոչ մեկը չցանկացավ գնել: Միայն երրորդ օրը, արդեն ուժասպառ ու հոգնած, մտա մի շուկա: Ծամոններ վաճառող ռուս կինը ձեռքիցս տուփը վերցրեց, նայեց ուշադիր ու հանկարծ հնչեց նրա խոսքը. «Երեք տուփ կվերցնեմ»: Բայց որտեղի՞ց երեք տուփը, այն միակն էր, որ հանձնեցի ու վերցրի գումարը: Ժամեր անց ես նորից այն խանութում եմ, նորից գնում եմ մի տուփ, ու իմ ձեռքին ավելցուկ կար, դա իմ աշխատած գումարն էր, որով կարելի էր մի երկու օր ապրել: Այն վաճառող կինը երկրորդ տուփը չվերցրեց, փոշմանել էր, ու ես նորից օրեր շարունակ այդ տուփը ձեռքիս շրջում էի շուկայից շուկա, որ կարողանամ վաճառել:
Անցան ամիսներ, տարի ու նորից տարի, մորս տված այն ծերության թոշակը, որ թալիսման էր դարձել, վաղուց վերադարձրել էի հարազատիս, որ սրբորեն պահի, իսկ իմ վաճառվելիք ապրանքների տեսականին կամաց-կամաց ավելացավ, արդեն ծանր պայուսակներ էին կողքիս: Հայրս, քույրս նույնպես նման աշխատանքի էին կցված: Ձեռքներիս գումարներն ավելացան, մենք գնում էինք արդեն քաղաքից քաղաք, նոր գնումներ էինք կատարում, նոր գներով վաճառում: Բայց մի օր էլ, դա 95-ին էր, լսեցի, որ Մարտակերտում ապրողներ կան, ասացին, որ կանգուն է մեր բնակելի հնգհարկանի շենքը, բայց ուրիշ է ապրում իմ բնակարանում:
Վերադարձա, կարոտաբաղձ հոգով վերադարձա իմ հայրենիք, եկա ու ինձ հետ բերեցի նաև դստերս: Հարազատներիցս բաժանվելը դժվար էր, ոչ մեկը չէր համակերպվում իմ մտադրությանը, միայն փոքր եղբայրս ողջունեց իմ նախաձեռնությունը՝ համոզված, որ այստեղ ես կգտնեմ ինձ, կգտնեմ այն կյանքը, որով ցանկալի է, որ ապրեմ, կաշխատեմ իմ մասնագիտությամբ, որ սիրել եմ միշտ: Եկանք ու սկսեցինք ապրել այս ճաք տված հողում ու առայսօր ապրում ենք, որ այսքան հարազատ է մեզ ու նահատակների արյամբ էլ ներկված:
Նատաշա Պողոսյան