Մի քանի խոսք, թե խորհրդային տարիներին Արցախում ինչպես էինք ապրում ազերիների «հովանու» ներքո: Մարտակերտում էլ հայ իշխանավորներ ունեինք, որ ստրկացած էին նրանց գաղափարախոսությանը, և մեր ընտանիքն էլ զոհ գնաց նրանց նկրտումներին: Այդ ազատ ու խաղաղ կոչվող երկրում պառակտվեց մի բազմանդամ ընտանիք, որտեղ Երևանի բարձրագույն բուհերից մեկում սովորող հայր կար, մանկապարտեզում նվազագույն աշխատավարձ ստացող մայր և չորս երեխա: Որբանոցային կյանքից հետո կրթություն չունեցող հայրս գիշերային հեռակա միջնակարգ դպրոցն ավարտեց և շարունակեց այն բարձրագույնում, երբ արդեն անչափահաս երկու տղա և երկու աղջիկ ուներ: Մորս ուղղված երեխաներիս դժգոհությունները` մեր աղքատ ապրելակերպի շուրջը, սահմանափակվում էին նրանով, որ պետք է հարմարվենք, որովհետև մեր հայրը ուսանող է, կավարտի, աշխատանք կստանա, ու մենք կկարողանանք շատերի նման բարվոք կյանքով ապրել:
Մենք չգիտեինք, որ հայրս տարիներ շարունակ անգործության կմատնվեր: Լավ կյանքի մասին մեր երազանքները փլուզվեցին, ազերիներին հլու-հնազանդ ծառայող մեր տեղի հայ իշխանավորները վախեցան. նրանք «գորդյան հանգույցի» առջև էին…Ինչպե՞ս կարելի էր աշխատանքով ապահովել մեկին, ով Հայաստանում էր բարձրագույն կրթություն ստացել: Տարիների անգործությունը մեզ բաժանեց իրարից…Հայրս ստիպված էր ընտանիքը թողնել ու մեկնել արտագնա աշխատանքի հեռավոր ափերում: Երկու եղբայրներս դպրոցի աչքն էին` մաթեմատիկական գիտելիքների իրենց իմացությամբ, բայց մորս աչքից ընկած էր այն բարձրագույնի դիպլոմը, որ մեր բազմանդամ ընտանիքի համար բարվոք կյանք չբերեց: Խորհրդային բանակում ծառայելուց հետո եղբայրներս էլ մեկնեցին արտագնա աշխատանքի: Պառակտվեց մի գեղեցիկ ընտանիք` օտարության մեջ գտնվող հայրս` երկու որդիների հետ, այստեղ` Մարտակերտում մայրս էր` երկու դուստերով, իսկ մեզ միացնողը հեռախոսային զրույցն էր, այն էլ` հարևանի տնից, քանի որ մենք զրկված էինք նույնիսկ բնակարանում հեռախոս ունենալուց. երևի վերևների թույլտվությունը պիտի լիներ:
Միջնակարգն ավարտեցի` արցունքն աչքերիս…Մորս խոսքերի արձագանքն առայսօր լսելի են ինձ «Մեր տանը դիպլոմը գին չունի, պետք չէ դու էլ բարձրագույնի դռները ծեծես»: Բայց հանդգնեցի ծեծել այդ դռները, այն էլ` երեք տարի, մինչև մեծ դժվարությամբ ընդունվեցի, երբ կողքիս կաշառակերությունն ու ծանոթությունն էր թևածում: Տարիներ անց բարձրագույն կրթություն ստացավ նաև ինձանից փոքր քույրս:
Խորհրդային տարիները, ազերիների հետ մեր «բարեկամությունը» և տեղի իշխանավորների ստոր կեցվածքը մեզ մի պառակտված ընտանիք պարգևեցին, ու տարիներ շարունակ մենք կամրջված տեսանք մեզ այն հեռու-հեռուներին, և կարոտը հավիտենական դարձավ ու իր հետքերը դրոշմեց մեր ընտանիքի մասնատված թևերին:
88-ի Արցախյան շարժումը մի նոր ավետիս էր մեզ համար, որ հայրս վերջապես աշխատանք ստացավ հայրենիքում…Եվ այնքա~ն կարճ էր դա` արդեն թոշակառուի տարիքի հասած մարդու համար, իսկ եղբայրներս այդպես էլ մնացին օտարության մեջ: Վերջապես մեզ նաև հեռախոսի «համար» տրամադրեցին: Աչքիս առջև դեռ իր ուսանողության տարիներից` 60-ականներին գրած հորս դիմում-խնդրանք էր, որ բնակարանում հեռախոս միացնեն: Կարծես արդարության համար մաքառող Պեպոյի «բարաթն» էր ձեռքիս, ես այդ դեղնած թուղթը, որ սուրբ մասունք էր դարձել, դժգոհությամբ մի պետական պաշտոնյայի աչքն էի խոթում 80-ականներին, որ 20 տարի է անցել, բայց իրար հաջորդող այդ ստոր պաշտոնամոլները դիտավորյալ անուշադրության էին մատնել այդ խնդրանքը, և մենք զրկված էինք հեռախոս ունենալու իրավունքից:
92-ի բռնագաղթը բոլորիս տարավ օտար ափեր, ծնողներս, նաև տատս հանգան օտար հողում, քույրս ետ չվերադարձավ, իսկ ես եկա դստերս հետ, եկա` ազդարարելու, որ մեր պառակտված ընտանիքի մի շյուղն եմ ես, որ ցանկանում է ապրել իր հայրենիքում: Արցախյան վերածնունդն ինձ համար էլ մի նոր զարթոնք էր, վերջապես 96-ին հնարավորություն ստացա մտնելու դպրոց` ազատ ու խաղաղ իմ իրավունքներով, որ խաթարված էին անգամ իմ ուսանողության և հետագա մի քանի տարիներին, չէ՞ որ այն ժամանակներում ես արտագնա աշխատանքում գտնվող մարդու աղջիկ էի, այն էլ` ազերիներին հլու-հնազանդ ծառայող մի քանի հայ իշխանավորների կամայականություններին զոհ դարձած «սեզոնչիկի»:
Նատաշա Պողոսյան