Ես քաղաքական դաշտում չկամ, բայց ամենուր նույն խոսակցությունն եմ լսում` տարածքներ պիտի հանձնեն: Ա՛յն տարածքները, որ պիտի հանձնեն, ե՛ս եմ այդ տարածքների հարևանությամբ ապրում, մե՛նք` բոլոր արցախցիներս: Ես կամ մյուսները այդ ու՞ր պիտի գնանք, երբ մեր այստեղ ապրելու երաշխիքը չկա այդ արյան ծարավ բորենիների կողքին:
Իմ ներկան շաղախված է անցյալիս…Հնօրյա կարոտների արահետներով եմ քայլում, ուզում ամեն մի ակնթարթի տալ հավերժականի իմաստ: Վերադարձ դեպի անցած օրերը, այդ վերադարձը չի ճանաչում ոչ մի սահման և ոչ մի պատնեշ: Անարգել վերադառնում եմ հավերժություն դարձած անցյալի հուշերի մեջ, բայց այնտեղ նաև կյանքի իմաստի տենդագին որոնումներ են, ապրած կյանքի տխուր տարեգրություն:
80-ականների սկիզբն է: Բարձրագույնը գերազանց ավարտել եմ, բայց անգործության եմ մատնված: Իմ փոքրիկ երեխան գրկիս է, աշխատանքի տեղավորվելու հարցով` ես մտնում եմ ընդունելության ոմն մի Ալիևի մոտ, ով մեր շրջանի իշխանական վերնախավի երկրորդ մարդն է: Հացի արժեքը 30 կոպեկ է, ես նրան հարցնում եմ` ամեն օր կարո՞ղ եք ինձ 30 կոպեկ տալ, որ իմ երեխային գոնե ցամաք հացով ապահովեմ: Նա զարմացած է, բայց ժպտում է ինձ, ու նրանից լսված միակ հայերեն բառը մի «բայց» է, որ հնչում է ու լռում: Ես նորից վրա եմ բերում` ու՞մից վերցնեմ այդ կոպեկները... հարևանի՞ց….Նա նորից հնչեցնում է մի կցկտուր «բայց»… ու նորից լռում է: Երբ երրորդ անգամ ես կրկնում եմ նմանատիպ մի հարց, թե պատահական անցորդի՞ց վերցնեմ այդ կոպեկները, որ իմ երեխային կարողանամ պահել: Նրա կցկտուր հնչեցրած «բայցը» ինձ համբերությունից հանում է…Ես զայրացած բացականչում եմ` ի՞նչ «բայց», ես ատեցի այդ «բայցը», որ ինձ հունից հանեց: Նա լռվեց, այն առեղծվածային ժպիտը քարացավ դեմքին, իմ երեխան սկսեց լացել, ես թողեցի իմ լացող երեխայի աղաղակը նրա խղճին, որ իմ համար աշխատանք չդարձավ:
Այդ օրվանից ես ատեցի այդ «բայցը», որի կողքին բազմակետեր էին շարված: Իսկ երբ տարիներ անց` 86-ին, վերջապես ես աշխատանքի ընդունվեցի` որպես շրջանային լուսավորության աշխատողների տան տնօրեն, հաջորդ տարին ձախողվեց Մեծ եղեռնին նվիրված իմ միջոցառումը: Շրջանի արվեստասեր ուսուցիչների ու մանկապարտեզների դաստիարակչուհիների միջոցով էր կազմակերպվում այն: Այս անգամ վերնախավի մի իշխանավոր «հայ կոչված» կանչեց ինձ, ես «մեղադրյալի աթոռին» էի նստած, որ համարձակվել եմ այդ օրը հիշել: Ինձ հատ-հատ հարցնում էր, թե ովքեր պիտի մասնակցեն, ու ես թվարկում էի շրջանի դպրոցների ու մանկապարտեզների անունները…Ու նա զանգում էր, և նրա ամեն մի խոսքին` զսպված արցունքներս չէի կարողանում պահել…Եվ նրա բարձր ձայնը արձագանք էր տալիս իր աշխատասենյակում, որ հեռախոսի մյուս կողմին հասկացնում էր, թե արգելում է այդ միջոցառմանը մասնակցեն:
Այն ձախողվեց, պարտադրաբար մեզ սկսեցին բաժանել երկու ռուբլանոց տոմսեր…Այդ օրը` Ապրիլի 24-ին, մենք պետք է մասնակցեինք համերգի: Ես կրկնում եմ` տոմսի արժեքը երկու ռուբլի էր, իսկ մեկ հացը արժեր 30 կոպեկ: Այդ օրը ոմն լյութֆիար իմանով ազերի մի օպերետային երգիչ Մարտակերտի մշակույթի տան բեմ բարձրացավ…Ասում են` հատուկենտ մարդիկ կային այնտեղ, այն էլ` պարտադրանքով բերված, որ պիտի լսեին ադրբեջանական երգեր:
Սա՞ է եղել դարավոր բարեկամությունը, որ երբեմն լսում եմ քաղաքական որոշ գործիչների կողմից, այն ո՞վ է ուզում, որ արցախցին ապրի մեր արյան ծարավ թշնամիների հարևանությամբ, բայց ո՞վ չգիտի, որ այն ժամանակներում էլ պաշտոնի գերի հայ իշխանավորներ են եղել, որ իմ նմաններին հանցագործ են դարձրել:
Նատաշա Պողոսյան