Այս ամիսներին շատացել են Մարտակերտ եկողները, հիմնականում՝ ռուսաստանաբնակ մարտակերտցիները: Ոգևորությունս անչափելի էր, երբ լսեցի, որ եկողների մեջ կային մարդիկ, ովքեր կարոտով են մտել այստեղ, ովքեր իրենց մանկության օրերից են վերհիշում հարազատ ծննդավայրը, բայց տարիներ անց եկել են այս օդը շնչելու, հարազատ օջախը տեսնելու, իրենց հայրենակիցների հետ շփվելու:
Հակառակ ոգևորությանս՝ հիասթափությունս մեծ էր, երբ լսեցի, որ Մարտակերտ այցելածներից ոմանք հեռուներում սկսեցին հնչեցնել այստեղ ապրողների աղքատիկ կյանքի մասին, մարդկանց ոչ զգոն վիճակից, այն էլ՝ սահմանամերձ բնակավայրի «ոչ զգոն վիճակ»: Սա վրդովեցրեց ինձ՝ մտավորականիս, որ ապրում եմ այս բնակավայրում, շնչում այս օդը, զգում կողքիս ապրող մարդու անհանգիստ ապրումները պատերազմական գոտում, հասկանում յուրաքանչյուրի ցավը, երազում խաղաղ կյանք, սահմանում կանգնած զինվորին ցանկանում անփորձանք ծառայություն:
Այսօրվա գրառմանս առանցքում այն մարտակերտցիներն են, ովքեր վաղուց՝ դեռ քառորդ դար առաջ, բռնագաղթից հետո ապաստան են գտել հեռուներում: Ոմանք՝ բարեկեցիկ կյանքով, ոմանք՝ գոյություն քարշ տալով, ոմանք իրենց համեստ ապրելակերպով դարձել են այդ երկրի քաղաքացին ու նույնիսկ հեռացել հայկականից, մեր սովորույթներից, լեզվից...
Խոսքս նրանց մասին է, ովքեր մեծ քաղաքների շլացուցիչ լույսերին սովոր աչքերով են մտել Մարտակերտ ու զարմացել գիշերային մթությունից: Խոսքս նրանց մասին է, ովքեր սովոր են ասֆալտապատ ճանապարհով անցնել ու հանկարծ այստեղ նրանց կոշիկներն են ցեխոտվել: Ես նրանց մասին եմ բարձրաձայնում, ովքեր չտեսան այստեղ ապրող մարդկանց անհանգիստ հոգու տվայտանքը, այլ տեսան արտաքինից չփայլող մարտակերտցիների համեստ հագուկապը, որ աղքատիկ է երևում: Խոսքս նրանց մասին է, ովքեր սովորել են քաղքենի կյանքով ապրել, բայց մնացել են հոգով աղքատ, ու եկել են մեր հայրենի բնակավայրի ավերակների ու պատերազմական կորստյան ցավի կողքին մարդկանց հարուստ կյանքը փնտրելու:
Ո՞վ է ուզում իմանալ Մարտակերտում ինչ կա: Կամ ի՞նչն է հետաքրքրում Մարտակերտ մտնող այցելուին, առանձնապես նրանց, ովքեր տեսան իրականությանը չհամապատասխանող պատկեր՝ մարդկանց ծայրահեղ աղքատիկ վիճակ, խմիչքի ազդեցության տակ գտնվող մարդիկ, որոնց զգոնությունից է կախված ճանապարհային երթևեկությունը:
Այստեղ ապրողներիս հոգսառատ կյա՞նքը, խաղաղ ապրելու երազա՞նքը, քչով բավարարվելու հակու՞մը, երջանիկ ապրելու ցանկությու՞նը...
Արդյո՞ք սրանք հետաքրքրում էին նրանց, այստեղ եկողներին, առավելապես մեր բնիկ այն մարտակերտցիներին, որոնցից ոմանք հիմնականում իրենց ծննդավայրն են գալիս որևէ փաստաթուղթ ձեռքբերելու ցանկությամբ՝ առանց ուշադրություն դարձնելու այստեղ ապրողների հերոսական կամքին, որ արարում են, շարունակում գոյատևել, որ կարողանում եմ ապրել ու նորից պատերազմ տեսնել, որ կարողանում են տարհանվել ու նորից վերադառնալ, որ կարողանում են ավերակ տուն վերականգնել ու նորից ապրել:
Երբ պատերազմի հետքերը տեսնում եք, ապա այն ավերակների մեջ հայի հառաչանքներին լսելի՛ դարձեք, որ այն փլատակներն են արձագանքում: Մոտեցե՛ք, ձեռքով շոշափե՛ք այն, այդտեղ ծխից կուրացած, փուլ եկած տանիքի տակ մարդիկ են ապրել, որ հիմա չկան կամ գուցե փրկվել են, բայց օջախ են կորցրել: Եկե՛ք, փնտրե՛ք այդ կորսված օջախները, եթե նույնիսկ հետքեր կան մնացած, իսկ գուցե նաև ձեր քանդված օջախներն են, որոնց տեղը չգիտեք անգամ: Գերեզմանոցներ մտե՛ք, հուշարձաններ այցելե՛ք, հիշատակ հարգե՛ք...Մարդկանց մեջ հոգի փնտրե՛ք, կամք փնտրեք, հերոսներ փնտրե՛ք, որ ամենուր են, երազանքներ փնտրե՛ք... Ու կգտնեք..., նույնիսկ արտասվախառն կգտնեք...
Նատաշա Պողոսյան